Die 26 octobris Anno Domini 2026
Sancti Evaristi Papæ et Martyris
Był człowiekiem, który w pełni przeżył swoją epokę – tak życie Carlo Respighiego podsumował… Annibale Bugnini. Nie ma w tych słowa krzty przesady. Mimo, że wizerunek prałata Respighiego jest mniej znany i rozpowszechniony, niż jego następcy na urzędzie Prefekta Ceremonii Apostolskich, kardynała Enrico Dantego, to jego dokonania zasługują na równe lub nawet jeszcze większe uznanie. Kim był więc Mons. Carlo Respighi? Rzymianinem z ducha i pochodzenia, protonotariuszem apostolskim, wieloletnim Mistrzem Papieskich Ceremonii, znawcą muzyki liturgicznej i chorału gregoriańskiego, niestrudzonym działaczem na rzecz archeologii chrześcijańskiej i kultu starożytnych męczenników, wskrzesicielem idei liturgii stacyjnej we współczesnym Rzymie.
I. Dzieciństwo
Carlo Respighi urodził się w dniu 17 kwietnia 1873 roku w Rzymie na Wzgórzu Kapitolińskim, gdzie mieszkała jego rodzina. Ojcem Carlo był Lorenzo Respighi (1824-1889), znany astronom i kierownik rzymskiego obserwatorium astronomicznego, zaś jego matką druga żona Lorenzo, Virginia Selvaggi (Lorenzo poślubił ją po śmierci pierwszej żony, Caroliny Respighi, która urodziła mu syna Luigiego). Stryjem Carlo był kardynał Pietro Respighi (1843-1913), późniejszy Wikariusz Generalny diecezji rzymskiej i Archiprezbiter Arcybazyliki św. Jana na Lateranie.
Dom rodzinny Carlo Respighiego znajdował się w otoczeniu, które sprzyjało zainteresowaniu historią starożytnego Rzymu i chrześcijaństwa, bowiem u podnóża Kapitolu mieszkał Giovanni Battista de Rossi (1822-1894), wybitny włoski archeolog i epigraf, odkrywca katakumb św. Kaliksta przy Via Appia w Rzymie. Jego dokonania przyniosły mu przydomek „ojca archeologii chrześcijańskiej”. Rodziny Respighi oraz de Rossi pozostawały w relacjach zażyłej przyjaźni.
Młody Carlo, już jako dziecko, dzięki uprzejmości i pasji Giovanniego Battisty de Rossiego, miał sposobność przebywania w katakumbach pod okiem najznamienitszego ich badacza swego czasu. Te doświadczenia, jak się później okaże, wyraźnie ukierunkowały zainteresowania badawcze i życiowe Carlo Respighiego.
II. Edukacja
Towarzystwo Giovanniego Battisty de Rossiego pozwoliło Carlo Respighiemu zapoznać się z ówczesną elitą świeckich i duchownych badaczy historii Rzymu i Kościoła, byli to m.in. Mariano Armellini, Henry Stevenson, Orazio Marucchi, Anton de Waalem, Joseph Wilpert czy Johann Peter Kirsch. Wynikiem tych spotkań była akcesja zaledwie szesnastoletniego Respighiego do słynnego Collegium Cultorum Martyrum, którego został pełnoprawnym członkiem. Stowarzyszenie to, założone przez de Rossiego oraz jego współpracowników i uczniów, zajmowało się promocją archeologii chrześcijańskiej i propagowaniem kultu męczenników w miejscach związanych z ich życiem, śmiercią i pochówkiem. Jak się później okaże, pamięć o męczennikach będzie nie tylko przedmiotem zainteresowań historycznych Carlo Respighiego, ale również osią jego działalności kapłańskiej.
W 1890 roku, w wieku 17 lat, Respighi wstępuje do rzymskiego Almo Collegio Capranica, w którym kształci się duchownych przeznaczonych do bezpośredniej służby dla Kościoła i Kurii Rzymskiej. Alumnem tego samego kolegium był również kardynał Enrico Dante. Respighi swoją formację w słynnej Capranice zakończył w wieku 23 lat (absolutorium w 1896 roku). Jednocześnie studia filozoficzno-teologiczne odbywał w Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim. Jednocześnie nie ograniczał się on do minimalnych stawianych przed nim wymogów, bowiem na ile pozwalały mu możliwości i czas, rozwijał również swoje zainteresowania archeologiczne i muzyczne, czego owocem będą również późniejsze prace.
Kolegami i przyjaciółmi Respighiego z ław seminaryjnych i uczelnianych było wielu przyszłych dostojników kościelnych. Mowa między innymi o takich osobistościach, jak Eugenio Pacelli, późniejszy Papież Pius XII, Benedetto Aloisi Masella, Luigi Maglione, Francesco Marchetti Selvaggiani lub Clemente Micara.
Zwieńczeniem formacji duchowej były święcenia kapłańskie, które Carlo Respighi przyjął w dniu 21 grudnia 1895 roku w Rzymie. Niedługo po święceniach i zakończeniu studiów rozpoczął swoją pracę w Kurii Rzymskiej oraz podjął działalność liturgiczną i naukową. Po pewnym czasie został włączony do kapituły Arcybazyliki św. Jana na Lateranie, której potem został dziekanem.
III. Działalność kościelna, naukowa i duszpasterska
Zaledwie w dwa lata po święceniach kapłańskich Papież Leon XIII przyjął Carlo Respighiego do Kolegium Papieskich Ceremoniarzy (1897). Odbyło się to w niezwykły sposób, bowiem, ze względu na swoją znajomość liturgii oraz praktyczne umiejętności związane z jej organizacją i kierowaniem ceremoniami, otrzymał dyspensę od zwyczajowego egzaminu. Został tzw. członkiem nadliczbowym (supranumerus), jednym z czterech (lub siedmiu), obok trzech numerariuszy (ex numero) oraz prefekta i jego zastępcy (participantes).
Jeszcze w 1899 roku Carlo Respighi zwrócił na siebie uwagę środowiska muzycznego publikacją o Graduale Romanum związanym z Giovannim Pierluigi da Palestriną (G. Pierluigi da Palestrina e l’emendazione del Graduale Romano, Desclée et Lefebvre, Roma 1899). Rok później ukazało się nowe wydanie (Nuovo studio su Giovanni Pier Luigi da Palestrina e l’emendazione del Graduale Romano. Con appendice di documenti, Desclée et Lefebvre, Roma 1900), w którym ustalił, iż przypisywanie Palestrinie autorstwa tzw. Editio Medicaea graduału (temporał z 1614 roku, sanktorał z 1615 roku), czyli wydania rewizyjnego śpiewów gregoriańskich opracowanego z polecenia Papieża Grzegorza XIII, jest błędem. Respighi wykazał, że nie ma wystarczających podstaw, by utożsamiać przerwany projekt rewizji graduału Palestriny z wydaniem medycejskim opublikowanym kilkadziesiąt lat później. Wykorzystał do tego dokumenty zgromadzone w archiwach watykańskich. Mimo, że nie zakończyło to wtedy głośnego sporu z Franzem Xaverem Haberlem (1840-1910), to praca Respighiego stała się wyznacznikiem dalszych badań, które jednoznacznie potwierdziły teorię papieskiego ceremoniarza.
W dniu 30 grudnia 1899 roku Respighi zorganizował uroczystą procesję eucharystyczną na terenie katakumb Domitylli. Organizacja i udział tego typu wydarzeń szybko stanie się znakiem rozpoznawczym Carlo Respighiego, który ze względu na swoją gorliwość i zaangażowanie w pielęgnację kultu świętych, zwłaszcza pierwszych męczenników Kościoła, otrzyma przydomek Monsignor ubique czyli „prałata, który jest wszędzie”. Jak można przeczytać w jednym z nekrologów: „być może był najbardziej znaną duchowną postacią w Rzymie. Przez lata nie było w Rzymie ważnej ceremonii, w której nie brałby udział i nie czuwał nad jej właściwym przebiegiem” (The Pittsuburgh Catholic, 12 czerwca 1947).
Rok 1900 przyniósł nominację na podsekretarza Świętej Kongregacji Ceremoniału (funkcję tę pełnił do 1918 roku), co pozwoliło mu jeszcze aktywniej uczestniczyć w przygotowaniach i obchodach Roku Jubileuszowego 1900. W rok później – wraz z Louisem Duchesnem, autorem słynnego krytycznego opracowania Liber Pontificalis – otrzymał nominację na konsultora Świętej Kongregacji Odpustów i Relikwii Świętych.
Wraz z jezuitą Angelo de Santim założył w 1902 roku czasopismo Rassegna Gregoriana, które stało się ważnym miejscem dyskusji nad historią, teorią i praktyką chorału gregoriańskiego, a także ogólnokościelną reformą muzyki liturgicznej związaną z działaniami Papieża Piusa X. Respighi redagował czasopismo do 1914 roku. W tym okresie zaczął również działać w słynnym włoskim Stowarzyszeniu św. Cecylii (Associazione Italiana Santa Cecilia per la Musica Sacra, A.I.S.C.), którego został prezesem w 1928 i funkcję tę pełnił, jak zaznacza Bugnini, niezmordowanie aż do dnia odejścia do Pana, organizując liczne kongresy oraz wspierając rozwój ruchu muzyczno-liturgicznego w całych Włoszech.
Wraz z wyborem na Stolicę Piotrową Piusa X praca Respighiego nad reformą chorału gregoriańskiego nabrała rozpędy. Pismo Rassegna Gregoriana uzyskało papieskie błogosławieństwo, zaś sam duchowny miał okazję bezpośrednio rozmawiać z papieżem o środowisku z Solesmes i pracy Dom Josepha Pothiera podczas prywatnej audiencji w dniu 18 września 1903 roku. Zaledwie kilkadziesiąt dni później, tj. 22 listopada 1903 roku, Ojciec Święty ogłosił motu proprio Tra le sollecitudini poświęcone muzyce sakralnej. Carlo Respighi należał do kręgu osób przygotowujących i wspierających reformę, utrzymywał bliskie kontakty m.in. z jezuickim muzykologiem Angelem De Santi oraz benedyktynami ze wspomnianego wcześniej Solesmes.
Minęło zaledwie kilka miesięcy i Pius X, 25 kwietnia 1904 roku, ogłosił kolejny dokument dotyczący odnowy chorału gregoriańskiego i związanego z tym przygotowania nowych oficjalnych ksiąg liturgicznych Kościoła Rzymskiego. Do tego celu powołano specjalną papieską komisję, której członkiem został Carlo Respighi. Prace nad nową edycją watykańską ksiąg ze śpiewem liturgicznym trwały do 1913 roku. Mimo, że istniały spory dotyczące zasad odtwarzania melodii gregoriańskich, roli najstarszych rękopisów lub też miejsc oznaczeń rytmicznych, udało się opracować i wydać całą serię ksiąg typicznych, które potem, za zgodą Stolicy Apostolskiej, powielały inne wydawnictwa: Kyriale Romanum, Cantus Missae, Graduale Romanum, Officium defunctorum, Cantorinus Romanus, Antiphonale Romanum. Z tego okresu zachowała się obszerna korespondecja Carlo Respighiego z Angelo De Santim oraz Domem Mocquereau.
Śmierć Piusa X i wybór Benedykta XV znacząco przyczyniły się do zmiany orientacji głównej działalności Carlo Respighiego. Po zaprzestaniu wydawania Rassegna Gregoriana publikował w Bollettino Ceciliano, angażował się również duszpastersko, jednakże nominacja z dnia 29 maja 1917 roku na protonotariusza apostolskiego ad instar participantium oraz zastępcę (de facto koadiutora z prawem sukcesji) Mons. Francesco Riggiego, Prefekta Ceremoniarzy Papieskich, sprawiły, że bardziej skupił się na działalności w kurialnych organizmach.
Francesco Riggi zmarł niedługo potem, bo w 1918 roku. Carlo Respighi przejął po nim schedę i do śmierci (w 1947 roku) pełnił rolę Mistrza Ceremonii Apostolskich. Przez prawie 30 lat swojej służby dał się poznać jako wzorowy i gorliwy mistrz ceremonii, organizując m.in. konklawe po śmierci Benedykta XV, koronację i pogrzeb Piusa XI wraz z celebracjami Roku Świętego 1933, a także kolejne konklawe i uroczystość koronacji Piusa XII, pierwszą w historii papieską koronację w całości transmitowaną przez radio z sygnałem rozsyłanym po całym świecie. W sierpniu tego samego roku rozpoczął pracę jako sekretarz Papieskiej Komisji Archeologii Sakralnej (funkcję tę sprawował również do śmierci). Podobnie od 1918 do 1919 roku pełnił funkcję substytutu w Wikariacie Rzymu.
Lata dwudzieste upłynęły pod znakiem swoistej stabilizacji. Mons. Carlo Respighi organizował i kierował papieskimi uroczystościami, angażował się w rozwój archeologii chrześcijańskiej (w tym czasie prowadzono m.in. ważne prace przy kompleksie San Sebastiano, odkrywano wczesnochrześcijańskie cmentarze i prowadzono wykopaliska w rejonach Bazyliki św. Piotra i Bazyliki św. Jana na Lateranie). Jak się później okaże badania archeologiczne w Bazylice Watykańskiej przyniosły istotne rozstrzygnięcia historyczne dotyczące śmierci Apostoła Piotra. Warto odnotować również zaangażowanie Respighiego w propagowanie kultu męczenników, by wspomnieć tylko wielką procesję eucharystyczną na terenie katakumb św. Kaliksta podczas 26. Międzynarodowego Kongresu Eucharystycznego, który odbył się w Rzymie w 1922 roku.
Od 1931 roku Carlo Respighi objął fotel przewodniczącego Collegium Cultorum Martyrum; i tę funkcję pełnił do śmierci. To właśnie dzięki jego kierownictwu i zaangażowaniu udało przywrócić się w Rzymie praktykę liturgii stacyjnej, istotnej zwłaszcza dla przeżywania Wielkiego Postu. Ponieważ po zajęciu Rzymu przez włoskie wojsko w 1870 roku znacząco ograniczono możliwość publicznych procesji poza terenami kościelnymi, praktyka stacji rzymskich zanikła. Dopiero po podpisaniu traktatów laterańskich w 1929 roku otworzyła się możliwość odnowienia tej starożytnej formy modlitwy i czci męczenników. W przedsięwzięciu tym nie tylko połączyły się wszystkie główne dziedziny działalności Mons. Respighiego (czyli liturgia, archeologia chrześcijańska, muzyka liturgiczna i duszpasterstwo), ale przyniosło mu ono przydomek Monsiqnor Ubique, czy „Monsignore’a obecnego wszędzie”. Giulio Andreotti, wielokrotny premier Włoch, który poznał go w tym okresie, opisywał później Carlo Respighiego jako człowieka wszechstronnego, niestrudzonego i pogodnego, który odznaczał się niezwykłą aktywnością. W grudniu 1935 roku Ojciec Święty mianował Respighiego protonotariuszem apostolskim de numero participantium.
IV. U schyłku życia
Ostatnie lata życia Carlo Respighiego upłynęły na służbie Papieżowi Piusowi XII oraz wypełnianiu zadań wynikających z piastowanych przez niego urzędów i funkcji. Annibale Bugnini odnotowuje, że Mistrz Ceremonii Papieskich do ostatniego tchu był zaangażowany w sprawy odnowy muzyki sakralnej oraz duszpasterstwo liturgiczne. Ostatni tekst miał, według Bugniniego, opublikować w marcu 1944 roku w Bollettino Ceciliano, był to artykuł poświęcony dniom liturgicznym w Vanves we Francji.
Monsignor Ubique zmarł nagle w dniu 6 czerwca 1947 roku w Watykanie w wieku 74 lat, zaledwie dzień po tym, jak przewodził uroczystej papieskiej procesji z okazji Bożego Ciała. Przyczyną śmierci był zawał serca. Pogrzeb dostojnika odbył się w niedzielę 8 czerwca w kościele św. Ignacego w Rzymie, zaś jego doczesne szczątki spoczęły w Bazylice dei Santi Quattro Coronati, której był rektorem, obok swego stryja, kardynała prezbitera Pietro Respighiego, który posiadał ją jako swój kościół tytularny.
Następcą Respighiego na stanowisku Prefekta Kolegium Ceremoniarzy Apostolskich mianowany został Mons. Enrico Dante, późniejszy kardynał. Dzieło archeologiczne i muzykologiczne Carlo Respighiego jest kontynuowane do dziś.
Wspomniana tablica pamiątkowa głosi, iż Mons. Carlo Respighi odznaczał się nie tylko znajomością liturgii, archeologii i muzyki chrześcijańskiej, ale przede wszystkim wielką miłością bliźniego i skromnością obyczajów.
POLECANE FILMY
POLECANE LEKTURY
- Źródła podane w opracowaniu Pacelli Edition: C. Schmidl, Respighi Carlo (Monsignore), w: Dizionario universale dei musicisti, t. 2, Milano 1938; B. Becker, Un grande figure romaine: Mgr Carlo Respighi (1873-1947), w: Revue générale belge, t. 28 (1948), s. 584-591; E. Josi, Ricordo di mons. Carlo Respighi nel XXV anniversario della morte”, w: Rivista diocesana di Roma, t. 13 (1972), s. 667-669.
- A. Bugnini, Mgr Charles Respighi, w: La Maison-Dieu, 12 (4/1947), s. 135-136.
- G. Ricciardi, P. Iacobone, Le “stazioni” di monsignor Ubique, w: 30Giorni, nr 2/3 (2010).
- A. M. Dieguez, Carlo Respighi, der Vatikan und die Christliche Archäologie in Rom, w: Römische Quartalschrift, t. 106 (2011), s. 92-99.
- P. Combe, Histoire de la restauration du chant grégorien d’après des documents inédits : Solesmes et l’Édition Vaticane, Abbaye Saint-Pierre de Solesmes 1969; wydanie angielskie: The Restoration of Gregorian Chant: Solesmes and the Vatican Edition, The Catholic University of America Press 2003 – przede wszystkim część dotycząca Angelo De Santiego i Carlo Respighiego oraz rozdziały poświęcone reformie Piusa X.
