Prezentowane publikacje udostępniane są w zgodzie z ideą open science i winny być wykorzystywane z poszanowaniem zasad etyki naukowej. Wszelkie prawa należą do ich prawowitych właścicieli. Bonum est diffusivum sui esse! Ut in omnibus Deus glorificetur!
Sakramentarz (łac. sacramentarium lub liber sacramentorum) to dawna księga liturgiczna przeznaczona dla celebransa i zawierająca teksty odmawianych przez niego modlitw. Należy do najstarszych ksiąg liturgicznych Kościoła zachodniego. Sakramentarze zawierały modlitwy na cały rok oraz określone uroczystości. Wraz z dawnymi ceremoniałami (zwłaszcza Ordines Romani) oraz pozostałymi księgami liturgicznymi, takimi jak np. księgi śpiewów dla scholi, stanowiły rdzeń późniejszych Mszałów.
Najstarsze zachowane sakramentarze pochodzą z przełomu późnej starożytności i wczesnego średniowiecza. Najważniejsze z nich są nośnikami tradycji rzymskiej, zaś ich powstanie jest wiązane przez historyków z czasami wielkich pontyfikatów papieży Leona Wielkiego (440-461), Gelazego I (492-496) i Grzegorza Wielkiego (590-604). Księgi te, będące świadkami liturgii papieskiej, jak i liturgii rzymskiej in genere, są zarówno świadectwem modlitewnej praxis oraz głębokiej wiary ówczesnego Kościoła. Dla współczesnych badaczy stanowią cenne źródło badań teologicznych, historycznych, liturgicznych i językowych.
Trzy najbardziej znane i najważniejsze z punktu widzenia historycznego sakramentarze to: Sacramentarium Leonianum nazywany Sakramentarzem z Werony (Sacramentarium Veronense) – w związku z miejscem jego odnalezienia i przechowywania; Sacramentarium Gelasianum oraz Sacramentarium Gregorianum nazywany również Hadrianum (po papieża Hadriana 772-795, który wysłał kopię sakramentarza do Karola Wielkiego). Wspólnie stanowią one korpus źródeł do badań nad rozwojem i adaptacją liturgii rzymskiej w całej Europie.
SACRAMENTARIUM VERONENSE (LEONIANUM)
SACRAMENTARIUM GELASIANUM
SACRAMENTARIUM GREGORIANUM (HADRIANUM)
POLECANE LEKTURY
- Henry A. Wilson, A classified index to the Leonine, Gelasian and Gregorian sacramentaries. According to the text of Muratori’s Liturgia Romana vetus, Cambridge 1892.
- Adrian Fortescue, Liturgical Books, in: The Catholic Encyclopedia, vol. 9, New York 1910.
- David M. Hope, The Leonine Sacramentary. A Reassessment of its Nature and Purpose, London 1971.
- Cyrille Vogel, Medieval Liturgy. An Introduction to the Sources, Washington, D.C. 1986.
- Antoine Chavasse, La liturgie de la ville de Rome du Ve au VIIIe siècle. Une liturgie conditionnée par l’organisation de la vie in Urbe et extra muros, Rome 1993.
- Eric Palazzo, A History of Liturgical Books. From the Beginning to the Thirteenth Century, Collegeville 1998.
- Manlio Sodi, Alessandro Toniolo, Giacomo Baroffio, Sacramentarium gregorianum concordantia, Roma 2012.
- Manlio Sodi, Giacomo Baroffio, Alessandro Toniolo, The Concordantia of the three great sacramentaries: Gregorian, Veronese and Gelasian, „Saeculum Christianum”, vol. XXII (2015), ss. 256-274.
- Andrzej Suski (oprac.), Sakramentarze. Przewodnik po rękopisach, Toruń 2016.