Wizyta Papieża Piusa XII w Bazylice Santa Maria sopra Minerva – św. Franciszek i św. Katarzyna ze Sieny ogłoszeni Patronami Włoch (5 maja 1940)

Die 3 septembris Anno Domini 2026
Sancti Pii X Papæ Confessoris

W historii papiestwa, również współczesnego, bywają momenty symboliczne lub przełomowe, o których jednak z czasem się zapomina. Jednym z takich wydarzeń była wizyta Papieża Piusa XII w rzymskiej Bazylice Santa Maria sopra Minerva w dniu 5 maja 1940 roku, gdzie Ojciec Święty, celebrując fakt ustanowienia głównymi patronami Włoch św. Franciszka i św. Katarzyny ze Sieny, uczestniczył w solennej Mszy pontyfikalnej (Missa pontificalis coram Summo Pontifice) i wygłosił pamiętne przemówienie.

I. Kontekst historyczny

Była to pierwsza wizyta Biskupa Rzymu w Bazylice Santa Maria sopra Minerva od czas Papieża Piusa IX, który w 1870 roku, w związku z zajęciem Rzymu przez Wojska Zjednoczonego Królestwa Włoch, ogłosił się więźniem Watykanu, co z kolei sprawiło iż przez kolejnych 59 lat papieże nie opuszczali murów Pałacu Apostolskiego. Pius XII wybrał tę właśnie świątynię, w której znajdują się doczesne szczątki św. Katarzyny ze Sieny, by uroczyście uczcić ogłoszenie św. Franciszka oraz właśnie św. Katarzyny jako głównych patronów Włoch (breve papieskie Licet commissa z dnia 18 czerwca 1939 roku, urzędowo opublikowane w AAS 31 (1939), s. 256-257).

Trzeba pamiętać też o tym, że przed tymi wydarzeniami istniała długa tradycja wizyt papieży w Bazylice Santa Maria sopra Minerva, którzy przez bardzo długi czas w uroczystość Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie (25 marca) obdarowywali posagami młode kobiety wybierające życie zakonne lub idące za mąż. Jedno z pomieszczeń w dawnym klasztorze dominikańskim przylegającym do Bazyliki nazwano nawet Sala dei Papi. Wejście do tej sali znajdowało się w korytarzu tuż obok zakrystii. Sala ta służyła jako swoista kwatera papieska oraz miejsce przygotowania do celebracji liturgicznych z udziałem Biskupa Rzymu. Należy odnotować również fakt, że w Sali Papieży znajduje się monumentalna, ale niedokończona figura Madonny z Dzieciątkiem przypisywana samemu Berniniemu lub jego warsztatowi.

Bazylika była również miejscem wyboru papieży. Z pewnością wiadomo o dwóch konklawe, których uczestnicy wybrali na Stolicę Piotrową Papieża Eugeniusza IV (1431 rok) oraz Mikołaja V (1447 rok). Zostały one uwiecznione na fresku z 1640 roku autorstwa Giovanniego Speranzy, rzymskiego malarza. Malowidło to znajduje się nad drzwiami wejściowymi do zakrystii.

II. Przebieg ceremonii

Uroczysta celebracja miała rozpocząć się o godzinie 10.30 w bazylice. To oznacza, że około godziny 9.00 Ojciec Święty wyruszył wraz ze swoją świtą z Pałacu Apostolskiego. Podróż odbywała się samochodami. Na ulicach Rzymu Papieża pozdrawiali niekończącymi się okrzykami wierni. Jak odnotowują relacje, fala entuzjazmu była szczególnie gorąca na placu św. Piotra, przed kościołem Santa Maria in Transpontina, przy kościele San Giovanni Battista dei Fiorentini, przy Chiesa Nuova, przy Sant’Andrea della Valle oraz przy Largo Argentina. Kulminacja radości miała miejsce na placu della Minerva, gdzie papieżowi hołd złożyła Armia Włoska reprezentowana przez liczne oddziały różnych rodzajów broni pełniące służbę honorową. Domostwa na trasie papieskiego przejazdu były bogato zdobione, zaś plac przy bazylice lśnił od sztandarów, zarówno papieskich jak i państwowych, gobelinów, kwiatów i innego rodzaju ozdób.

Przy wejściu do klasztoru papieża przywitali m.in. kardynał Tisserant, Generał Zakonu Dominikanów oraz dygnitarze związani z zakonami franciszkańskimi. Powitaniu towarzyszył śpiew O Roma nobilis Perosiego oraz liczne okrzyki tłumu ku czci św. Franciszka, św. Katarzyny ze Sieny i samego Ojca Świętego. Wrzawa tłumu osiągnęła apogeum, gdy papież ukazał się niesiony na sedia gestatoria, przybrany w mantum i z tiarą na głowie, by w uroczystym orszaku wkroczyć przez centralne drzwi do bazyliki. Gdy tylko Pius XII przekroczył wejście do świątyni rozległ się dźwięk słynnych srebrnych trąb papieskich. Gdy Ojciec Święty modlił się przed Najświętszym Sakramentem, Cappella Musicale Pontificia wykonała śpiew Tu es Petrus.

Mszę pontyfikalną w obecności Biskupa Rzymu sprawował kardynał tytularny bazyliki, Eugène Tisserant. Liturgia była przygotowana z niezwykłym pietyzmem, zaś świątynia ozdobiona niezwykłą wręcz ilością świec. W nabożeństwie udział brali m.in. Księżniczka Włoch (Maria Francesca Anna Romana reprezentowała nieobecnego Wiktora Emanuela III), liczni przedstawiciele Królewskiego Rządu Włoch (Benito Mussolini również nie był obecny), delegacje duchowieństwa i dygnitarzy świeckich z Asyżu i Sieny, a także niezwykle liczny lud Rzymski. Podczas Ofiarowania wykonano O Sanctissima Anima Perosiego (ku czci św. Franciszka), zaś na zakończenie Mszy można było usłyszeć śpiew Ecce Catharina fieri tegoż słynnego kompozytora – śpiew ten towarzyszył modlitwie papieża zanoszonej na klęczach przy faldistorium przed świętą przy ołtarzu głównym.

Po modlitwie Ojciec Święty zasiadł na faldistorium i przyjął Gubernatora Rzymu, który poprosił o błogosławieństwo diademu ofiarowanemu świętej Katarzynie ze Sieny przez Królową oraz Damy Rzymu, ofiarował cenny kielich mszalny dla bazyliki ofiarowany przez miasto Rzym oraz srebrną gałązkę oliwną, będącą darem miasta Piza. Diadem od razu umieszczono na głowie świętej. Po tym papież w stroju chórowym udał się na ambonę, gdzie wygłosił przemówienie, następnie udano się do wielkiej sali Biblioteca Casanatense, gdzie przygotowano przyjęcie z udziałem Piusa XII, który zainaugurował wystawę poświęconą pamiątkom związanym ze św. Katarzyną ze Sieny. W bibliotece wygłoszono jeszcze przemówienie honorujące Ojca Świętego i wręczono mu kilka książek w darze. Po spotkaniu Papież wrócił do Watykanu znowu wywołując euforię wśród ludu zgromadzonego na trasie przejazdu.

III. Przemówienie Papieża Piusa XII

Po uroczystej liturgii Papież Pius XII z ambony bazyliki wygłosił płomienne przemówienie, w którym wychwalał św. Franciszka i św. Katarzynę ze Sieny, nawiązywał do dawnych tradycji wizyt papieskich w tej bazylice oraz nawoływał do pokoju.

POLECANE FILMY