Kardynał Enrico Dante poświęcił całe swoje życie i wszelkie swoje wysiłki w służbie Kościołowi i kolejnym następcom świętego Piotra, spełniając liczne, istotne, a co najważniejsze, ufnie mu powierzane zadania, które na co dzień łączył z posługą związaną z kapłańskim ministerium. Człowiek ten nie był tylko rzymianinem z urodzenia – całą swą istotą emanował ową słynną romanitas. Jego przykład inspirował liczne pokolenia kapłanów, ucząc ich kochać Jeden, Święty, Powszechny i Apostolski Kościół, którego widzialną głową jest Biskup Rzymu. Biografia została sporządzona na podstawie dokumentów odnalezionych w Archiwum Ceremoniarzy Papieskich.
I. DZIECIŃSTWO I EDUKACJA
Enrico, jako trzeci z pięciu synów Achillesa Dantego – włoskiego patrioty oddanego Giuseppe Garibaldiemu – oraz Zenaide Ingegni (zmarła ona, gdy miał osiem lat), przyszedł na świat dnia 5 lipca 1884 roku.
Jako młody chłopiec Enrico został posłany przez swoich rodziców do Paryża, gdzie pod okiem Ojców Matki Bożej Syjonu – jako jeden z najlepszych uczniów – zdobył solidną wiedzę w dziedzinie grecko-rzymskiej klasyki oraz nabył niezbędne obycie kulturalno-humanistyczne. Ukończywszy pierwszy etap swej edukacji, zamieszkał w rzymskim Almo Collegio Capranica, gdzie zdobył niezbędną formację oraz przygotowanie do kapłaństwa, jednocześnie budując swoich współbraci przykładem głębokiej pobożności.
W tym samym czasie, a dokładnie począwszy od 1901 roku, podjął studia na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim, które po wielu latach wytężonej pracy ukończył z wyróżnieniem otrzymując doktoraty w dziedzinie filozofii (14 lipca 1906 r.), teologii (22 czerwca 1910 r.) oraz prawa kanonicznego (26 sierpnia 1914 r.). Według rzymskiej nomenklatury pozwalały one cieszyć się tytułem Doctor sive Magister. Odbył także Studium w Trybunale Świętej Roty Rzymskiej, co pozwoliło mu uzyskać dyplom adwokata tegoż urzędu.
Zdobywszy niezbędną wiedzę filozoficzno-teologiczną, Enrico Dante przyjmuje święcenia kapłańskie w dniu 3 lipca 1910 roku z rąk łacińskiego Patriarchy Konstantynopola, Giuseppe Ceppetelliego, piastującego urząd Viceregente di Roma. Uroczystość odbyła się w kościele (a właściwie diakonii jednego z kardynałów diakonów) świętego Apolinarego (Sant’Apollinare Nuovo).
II. POSŁUGA KAPŁAŃSKA I NAUCZANIE
Po otrzymaniu święceń, jako młody kapłan, kontynuujący swą naukę na słynnym Gregorianum, Enrico Dante gorliwie podjął obowiązki duszpasterskie – nie tylko sprawował duchową pieczę nad Agro Romano, ale od początku dał się poznać jako pasterz zatroskany o dobro dusz spowiadając oraz sprawując Najświętszą Ofiarę w licznych parafiach miejskich, jak i podmiejskich, co było wtedy niezwykle znaczące, gdyż dla ludzi z tamtejszych terenów jedynym pocieszeniem w utrudzeniu był widok sługi Boga i Kościoła (Don Dante sprawował dla tych ludzi Mszę świętą w każdą niedzielę oraz święta nakazane).
Ksiądz Dante dał się także poznać jako aktywny duszpasterz w Terra Nova (na via Casilina), gdzie sprawował Mszę świętą, udzielał Sakramentów Świętych, prowadził katechezy dla dzieci i dorosłych oraz pokrzepiał chorych i umierających.
Apostolat rzymskiego kapłana zaznaczył się szczególnie w Bazylice Laterańskiej (San Giovanni in Laterano) – katedrze Biskupa Rzymu będącej Mater et Caput omnium ecclesiarum – i to w czasie, gdy terytorium świątyni znajdowało się pod okupacją antyreligijnej propagandy. Tam też ksiądz Dante, nie czyniąc sobie wiele z możliwych zagrożeń, uczestniczył w misjach dla ludu i pokrzepiał go błogosławieństwami. Podjął również opiekę nad mieszkańcami zaniedbanej dzielnicy Porta Metronia i zapewniał posługę kapłańską członkom Akcji Katolickiej.
Rzymski kościół Sacro Cuore al Suffragio stał się miejscem, gdzie każdego ranka, punktualnie o godzinie ósmej, tuż po odprawieniu Mszy Świętej w kaplicy instytutu religijnego w dzielnicy Prati (trasę tę pokonywał pieszo wychodząc z Świętego Oficjum, gdzie mieszkał), zasiadał w konfesjonale, w którym spowiadał przez czterdzieści lat – w ten sposób ofiarował on także swą pomoc duchowieństwu parafialnemu. Apostolat ten nie został przerwany nawet w 1913 roku, kiedy to Enrico Dante otrzymał tytuł prałacki i rozpoczął służbę Kościołowi w dykasteriach Kurii Rzymskiej. Był także dziekanem kapituły kościoła Santa Maria in Monte przy Piazza del Popolo w Rzymie.
Między posługami ministerialnymi, ksiądz Dante spełniał także obowiązki związane ze stanowiskiem profesora na Papieskim Uniwersytecie zwanym popularnie Urbanianum (przynależącym do Świętej Kongregacji Krzewienia Wiary), gdzie w latach 1911-1928 nauczał przy katedrze filozofii, zaś później i aż do 1947 – przy katedrze teologii (Nominacja na Professore Ordinario di Teologia Fondamentale nelle Scuole del Pontificio Ateneo Urbano została ogłoszona dnia 11 lipca 1928 roku). Warto odnotować, że stało się to już w rok po otrzymaniu kapłaństwa Chrystusowego, właśnie ze względu na obszerną, wręcz erudycyjną wiedzę przyszłego kardynała w domenie nauk filozoficzno-teologiczno-kanonicznych.
Świadectwa jego uczniów nie pozostawiają wątpliwości: był dla nich mistrzem (w głębokim znaczeniu łacińskiego magister) nie tylko wiedzy i życia, ale przede wszystkim miłości Kościoła Jezusa Chrystusa oraz Jego ziemskiego Wikariusza. Wielu alumnów profesora Dantego zostało uczonymi, inni zaś otrzymali godność biskupią; byli nawet tacy, których spotkał zaszczyt purpury kardynalskiej.
Sport był również jedną z pasji Enrico Dantego, który aktywnie włączył się w zapoczątkowanie rzymskiej drużyny piłki nożnej. Był również miłośnikiem gór (uprawiał alpinizm) oraz entuzjastą lekkoatletyki.
Faktem niezwykle wymownym jest też to, że w ostatnich dwóch latach swego życia, po otrzymaniu kapelusza kardynalskiego, Dante udzielił pierwszej Komunii Świętej oraz Sakramentu bierzmowania setkom dzieci.
III. KARIERA KOŚCIELNA
Dla tego, którego dziś nazywa się „legendarnym Mistrzem Papieskich Ceremonii” (przyrównanie do słynnych Magistri Caeremoniarum Papalium z wieków XV i XVI, zwłaszcza Paride de Grassiego), wspinanie się po stopniach kariery kościelnej zaczęło się bardzo szybko – i to w samym sercu Kościoła – bo już w 1913 roku, kiedy to Dante otrzymał nominację na oficjała w Świętej Penitencjarii Apostolskiej.
Już w rok później (nominacja z dnia 25 marca 1914 r.) rozpoczął on drogę, którą wielce przysłużył się kultowi Bożemu i kolejnym Następcom św. Piotra, a która także przyniosła mu największy posłuch – Enrico Dante został włączony do kolegium ceremoniarzy papieskich, stróżów świętej liturgii. Jego niekwestionowane kompetencje w tej dziedzinie pozwoliły mu stanąć na czele kolegium jako jego Prefekt (Magister, Præfectus, Antistes), którym był przez osiemnaście lat (od 13 czerwca 1947 roku do 1965 roku, do momentu otrzymania purpury kardynalskiej), zastępując na tym stanowisku Mons. Carlo Respighiego, swego przyjaciela. Wcześniej, bo od 27 maja 1943 roku pełnił on funkcję podsekretarza Świętej Kongregacji Ceremoniału.
W 1923 roku odmówił Papieżowi Piusowi XI zaangażowania i włączenia się w ponowne otwarcie nuncjatury we Francji zniszczonej przez rewolucję. Powodem, dla którego odrzucił propozycję, która pozwoliłaby mu o wiele szybciej rozwijać swoją karierę, była obecność dwóch jego sióstr w Rzymie, których nie chciał pozostawić w samotności. W zamian został mianowany (26 październik tegoż roku) doradcą (substitutus adjunctus) Świętej Kongregacji Obrzędów, z którą będzie związany: od 28 września 1930 roku jako pełnoprawny doradca (substitutus); od 27 maja 1943 roku jako podsekretarz; od 24 stycznia 1959 jako pro-sekretarz; w końcu, od 5 stycznia 1960 roku jako sekretarz (secretarius) – tym samym zastąpił na tym miejscu zasłużonego purpurata Alfonso Carinciego, który piastował ów urząd dziesiątki lat. 15 maja 1943 roku otrzymał tytuł prałata domowego Jego Świątobliwości.
Dilecte Fili, salutem et apostolicam benedictionem. Caeremoniarum Apostolicarum Praefectus Nos rogat ut promerita ob tua te, Nostrum Caeremoniarum ex numero participantium Magistrum, inter Praelatos domesticos coptare dignemur. Precibus igitur memoratis benigne annuentes, ut hujusmodi benevolentiae Nostrae pignus tibi publice tribuamus, hisce te Litteris Apostolicis atque auctoritate Nostra Antistitem Urbanum idest Praelatum domesticum Nostrum eligimus, facimus ac renuntiamus, Tibi proinde, dilecte fili, concedimus ut violaceas vestes induere atque, etiam in Romana Curia, lineum amiculum manicatum, quod Rochetum vocant, gestare licite possis ac valeas; itemque utaris fruaris singulis quibusque honoribus, privilegiis, praerogativis, indultis, quibus alii ecclesiastici viri hac dignitate aucti utuntur, fruuntur vel uti, frui possunt ac poterunt. Contrariis non obstantibus quibuslibet. Datum Romae, apud Sanctum Petrum, sub anulo Piscatoris, die XV mensis Maji, anno MCMXXXXIII, Pontificatus Nostri quinto.
Nominacja Enrico Dantego na Prałata Jego Świątobliwości (praelatus domesticus).
Brevi Apostolici N. 356/1943 (z dopiskiem Gratis ex privilegio)
ACP sc 0255
Jeszcze papież Pius XII – w 1955 roku – nadał Dantemu tytuł Protonotariusza Apostolskiego ad instar (wraz z dekretem Dante otrzymał także po jednym egzemplarzu dwóch wspomnianych w dekrecie motu proprio oraz egzemplarz prerogatyw z czasów pontyfikatu Piusa XII), zaś trzy lata później ów mógł się legitymować tytułem Eccellenza Reverendissima (nadanie tych tytułów związane było z funkcjami piastowanymi w Kurii Rzymskiej).
Dilecte fili, salutem et Apostolicam Benedictionem. Oblatis nobis precibus benigne annuentes, cum compertum habeamus quibus peculiaribus animi ingenniique dotibus eniteas, quo etiam studio ac labore catholicas res provehendas cures, ut nostram benevolentiam tibi publice significemus, nunc te Henricum Dante ex Urbe Protonotarium Apostolicum ad instar particpantium eligimus, facimus ac renuntiamus. Tibi ideo privilegia, honores, praerogativas concedimus cum hac dignitate coniuncta ex apostolicis constitutionibus tum „Inter multiplices” s. Pii PP. X, tum „Ad incrementum” Pii PP. XI, quarum exemplar tibi tradi iubemus, cautum vero ut solitum praestes iuramentum atque alia serves, quae per easdem constitutiones servanda praescribuntur. Datum Romae, apud s. Petrum, Die XVII mensis Augusti anno MCMLV
Nominacja Enrico Dantego na Protonotariusza Apostolskiego podpisany – ze specjalnego mandatu Papieża Piusa XII – przez pełniącego funkcję sekretarza (substitutus) Carola Geanofa
ACP sc 0255
La Santità di Nostro Signore Si è beniopramente segnata di conferire « ad personam » all’Illustrissimo e Reverendissimo Monsignor Enrico Dante, Prefetto delle Cerimonie Pontificie, il titolo di « Eccellenza Reverendissima ». Tanto si partecipa al medesimo Monsignor Dante, per sua opportuna conoscenza e norma.
List Sekretariatu Stanu podpisany przez Domenico Cardiniego z datą nadania 19 listopada 1958 roku przyznający Enrico Dantemu tytuł Eccellenza Reverendissima
ACP sc 0255
Dzięki trosce oraz gorliwości o służbę Bożą, chwałę Kościoła oraz zbawienie dusz, Papież Jan XXIII w roku 1962 (dokładnie 28 sierpnia) podniósł Dantego do godności biskupiej, co pozwoliło mu brać udział w obradach Soboru Watykańskiego II nie tylko w osobie Mistrza Ceremonii, jednego z doradców, czy specjalistów, ale jako Ojca tegoż Soboru. Mógł on dzięki temu aktywnie i z większą skutecznością stawać w obronie zwyczajów, tradycji i doktryny Kościoła Katolickiego. Sakry udzielił sam Biskup Rzymu w swej katedrze dnia 21 września 1962 roku (współkonsekratorami byli: Francesco Carpino, biskup tytularny miata Sardica i asesor Świętej Kongregacji Konsystorza oraz Pietro Parente, biskup tytularny Teolemaide di Tebaide i członek Najwyższej Świętej Kongregacji Świętego Oficjum). Dantemu otrzymał tytuł, pro illa vice, arcybiskupa Kościoła lokalnego z Carpasii na Cyprze. Wraz z nim święcenia biskupie przyjęli przyszli kardynałowie, Cesare Zerba, Pietro Palazzini i Paul-Pierre Philippe O.P. Papież Paweł VI wykreował Enrico Dantego na Księcia Kościoła Rzymskiego – kardynała w czasie publicznego konsystorza, który odbył się dnia 22 lutego 1965 roku. Otrzymał on biret kardynalski oraz diakonię (jeden z kościołów Rzymu) Santa Agata dei Goti, która została podniesiona do rangi tytułu (titulus romanus) prezbiterskiego, pro illa vice, w dniu 25 lutego 1965 roku. Jako kardynał został asygnowany do Świętej Kongregacji Krzewienia Wiary oraz Świętej Kongregacji Obrzędów.
IV. DZIEŁA I OSIĄGNIĘCIA
Życie Enrico Dantego można by nazwać jednym wielkim opus (dziełem) ku chwale i w służbie Kościoła. Mowa zwłaszcza o tym, czego dokonał w czasie półwiecza jako jeden z ceremoniarzy papieskich, a później ich mistrz i prefekt, a także sekretarz Świętej Kongregacji Ceremoniału, w ramach którego działało kolegium, na czele którego stał przez prawie dwadzieścia lat.
Jako papieski ceremoniarz, Dante brał też udział w konklawe, które miały miejsce w latach 1914, 1922, 1939, 1958 i 1963, jak i m.in. w uroczystych koronacjach kolejnych papieży: Benedykta XV, Piusa XI, Piusa XII, Jana XXIii i Pawła VI, z których ostatnie dwie były przekazywane na żywo w telewizji. Biskup Joachim Nabuco stwierdza, iż są to tzw. wielkie momenty dla papieskich mistrzów ceremonii: In morte et sepultura Romani Pontificis, in conclavi pro electione novi Pontificis, vel in eius consecratione seu incoronatione, caeremoniarii partem magni momenti habent, et quousque novus pontifex clericos sui cubiculi eligat, eorum officio funguntur (Jus pontificalium – Introductio in caeremoniale episcoporum, Desclée & Socii, Parisiis – Tornaci – Romae – Neo-eboraci, 1956, s. 31).