Opracowano na podstawie: Udział Enrico kard. Dantego w reformach liturgicznych XX wieku. Przyczynek do zagadnienia, „Resovia Sacra”, r. XXIII (2016), s. 159-175. Tam też szczegółowa literatura.
Akta Soboru Watykańskiego II stanowią do dziś główne źródło wiedzy o tym wydarzeniu, jak też przedmiot zaawansowanych i ciągle prowadzonych badań. Są one jednak niewystarczające do całościowego ujęcia procesów, postaw i okoliczności, które towarzyszyły obradom Ojców Soborowych. Dla właściwej ich interpretacji należy brać również pod uwagę wydarzenia poprzedzające Sobór, jak też podjęte próby wdrażania jego postanowień. Zasadne są również analizy wypowiedzi oraz działań poszczególnych osób, publikacje ich pamiętników, wspomnień lub notatek. Umiejscawiając się w tej właśnie perspektywie podajemy wstępny opis udziału w dwudziestowiecznych reformach liturgicznych Enrico kard. Dantego, wieloletniego Mistrza Papieskich Ceremonii, Ojca Soboru Watykańskiego II.
Źródło: Dicastero per il Culto Divino e la Disciplina dei Sacramenti
Będąc członkiem Świętej Kongregacji Obrzędów, Dante brał aktywny udział w pracach komisji przygotowawczych do Soboru i w komisjach soborowych ds. liturgii. Był również zaangażowany w prace nad soborową konstytucją De Sacra Liturgia. Później, jak też w trakcie trwania soboru, odgrywał ważne role we wprowadzaniu reform – pod wieloma dekretami w księgach liturgicznych widnieje jego podpis jako sekretarza watykańskiej dykasterii liturgicznej. Tak też Enrico Dante, związany przez dziesięciolecia z „liturgicznymi” dykasteriami Stolicy Apostolskiej (wspomniana już wcześniej Święta Kongregacja Obrzędów, ale też Święta Kongregacja Ceremoniału oraz Kolegium Ceremoniarzy Papieskich), jako kapłan, później biskup, a wreszcie w osobie kardynała, był w samym centrum wydarzeń dotyczących reform liturgicznych z lat 1948-1975. Reformy te nabrały największego „tempa” pod auspicjami Soboru Watykańskiego II, stąd też uwagę należy skupić na latach od 1963 roku do śmierci kardynała Enrico Dante.
Czy kardynał Enrico Dante był wrogiem reformy liturgicznej en bloc? Jak wynika z wypowiedzi Papieskiego Mistrza Ceremonii, jego przekonania należy umieścić w nurcie konserwatywnym i umiarkowanym, który miał na celu przede wszystkim ożywienie wiary wiernych uczestniczących w liturgii. Po publikacji soborowej konstytucji Sacrosanctum Concilium o liturgii świętej, Mons. Dante dał się poznać raczej jako obrońca tradycji i zwyczajów liturgicznych Kościoła oraz tożsamości liturgii rzymskiej, niż protagonista szeroko zakrojonych zapędów reformatorskich. Nie można jednak uznać, że – jako wierny syn Kościoła – odrzucał reformę liturgiczną a priori i per principium.
I. KOMISJE I ORGANIZMY KURII RZYMSKIEJ
Przynależność Enrico Dantego do Świętej Kongregacji Obrzędów oraz Świętej Kongregacji Ceremoniału pozwalały mu ex officio brać bezpośredni udział w zamierzeniach, projektach, jak i pracach nad reformą liturgii już od 1948 roku, kiedy to papież Pius XII powołał do życia „sekretną” Komisję ds. Reformy Liturgii (28 maja). Rzymski prałat stał się jej członkiem i od samego początku brał udział w pracach, którym rytm nadawał ksiądz Annibale Bugnini. W 1951 roku, jako sostituto Świętej Kongregacji Obrzędów, Dante został włączony do tzw. Commisio Piana (utworzonej w 1948 roku, a rozwiązanej w 1960 roku).
Źródło pierwotne nieznane
Dante jako wicesekretarz Świętej Kongregacji Obrzędów brał udział w intensywnych pracach komisji przedprzygotowawczej Soboru Watykańskiego II – od maja 1959 do kwietnia 1960 roku odbyło się pięć posiedzeń. Oprócz niego w skład tej komisji wchodzili sekretarze sześciu pozostałych watykańskich Kongregacji. Do podstawowych obowiązków komisji należało przygotowanie dokumentów niezbędnych do zorganizowania początkowych prac nadchodzącego soboru, wytyczenie głównych linii tematycznych do obrad dotyczących zaproponowanych zagadnień oraz wyznaczenie odpowiednich organów do podjęcia odpowiedzialności za szczegółowe przygotowania.
Pierwszym zadaniem Soboru było ustanowienie komisji soborowych. Podczas trzeciej sesji plenarnej, w dniu 20 października 1962 roku Ojcowie wybrali szesnastu członków komisji liturgicznej, do których dołączyło osiem innych osób wskazanych przez papieża. Nieco później papież, podejmując decyzję o włączeniu do komisji również przedstawicieli sekretariatów watykańskich Kongregacji liturgicznych, postanowił, że z ramienia Świętej Kongregacji Obrzędów będzie to arcybiskup Enrico Dante (ówczesny sekretarz). Oficjalnie dołączył on do komisji 29 października. Po proklamacji soborowej Konstytucji o Liturgii Sacrosanctum Concilium, Dante brał udział w pracach Rady do Wykonania Konstytucji o liturgii świętej (Consilium ad exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia), powołanej w dniu 29 stycznia 1964 roku przez papieża Pawła VI na mocy motu proprio Sacram Liturgiam. Rada istniała do 1969 r., kiedy to utworzona została Kongregacja ds. Kultu Bożego (nieoczekiwanie zniesiona w 1975 roku przez samego papieża Pawła VI).
II. WYPOWIEDZI KOMENTARZE I INTERWENCJE
Mistrz Papieskich Ceremonii zaznaczył swą obecność zwłaszcza w debatach rozpoczętych na ostatnim soborze i kontynuowanych bezpośrednio po jego zakończeniu w związku z wprowadzeniem w życie postanowień soborowej konstytucji o liturgii. By móc umiejscowić działania Dantego w ich całościowym kontekście, konieczne jest odwołanie się do dwóch faktów. Pierwszym z nich jest żywe zaangażowanie rzymskiego kapłana w posługę duszpasterską, co pozwoliło mu dostrzec potrzebę pewnych adaptacji liturgicznych. Po drugie, nie sposób nie odwołać się do podbudowanych słusznymi intencjami zamiarów i rozmachu jakie zostały nadane przedsięwzięciom ruchu liturgicznego – jego czołowi przedstawiciele dążyli do zaprowadzenia w jak najszybszym czasie głębokich liturgicznych przemian na łonie życia Kościoła. Najczęściej przywoływanym przykładem sprzed Soboru Watykańskiego II jest reforma Wielkiego Tygodnia przeprowadzona w czasie pontyfikatu Papieża Piusa XII, w którą Dante był również pośrednio zaangażowany.
Źródło: KNA(Bild) / OR
Wśród wielu poruszanych tematów liturgicznych w auli soborowej i na spotkaniach odpowiednich komisji ds. liturgii, w których udział brał również Enrico Dante, należy odwołać się do kwestii najistotniejszych z punktu widzenia samej reformy i/lub dyskusji, w których brał on najaktywniejszy udział. Są więc pominięte w tym miejscu takie tematy jak np. Najświętszy Sakrament Eucharystii, lekcjonarz mszalny, relikwiarze czy poszczególne święta z kalendarza liturgicznego, Msze okolicznościowe lub sprawowane w uprzywilejowanych miejscach, np. sanktuariach i bazylikach.
1. ŁACINA JAKO JĘZYK LITURGII
W swych wypowiedziach Dante najczęściej odwoływał się do daleko idących wizji przemian obrzędów liturgicznych. Tak było w przypadku dyskusji na temat czterech pierwszych rozdziałów konstytucji o liturgii, gdzie kwestia łaciny stanowiła ognisko debaty o kształcie obrzędu kultu Bożego (podczas pierwszej sesji Soboru w 1962 roku). Progresywny schemat spotkał się ze sprzeciwem Vaganozziego (delegat apostolski Stanów Zjednoczonych) i Enrico Dantego, który – wedle słów z zapisków de Lubaca – „zdemolował” schemat w swym przemówieniu złożonym z dwunastu punktów. Rok później, w czasie 23-go spotkania soborowej komisji liturgicznej (25 kwietnia 1963 roku) ubolewał nad wrogością wobec łaciny i proponował, aby użycie łaciny oraz języków narodowych we Mszy świętej zostało precyzyjnie określone. W późniejszym czasie zgadzał się on (wraz z kardynałem Bea) z wystąpieniem Albaredy, który kładł duży nacisk na walor moralny jednego języka w oficjalnym kulcie Kościoła. Zauważał on także, że precedens porzucenia łaciny w uroczystych rytach mógłby przynieść wielkie szkody dla wiernych oraz zachowania jedności kultu. Optował za dopuszczeniem języków narodowych w odnowieniach przyrzeczeń chrztu świętego, jednak stanowczo sprzeciwiał się ich wprowadzeniu w czytaniach. Dante zgadzał się jednak, co do tego, że jeśliby języki narodowe miałby być wprowadzone do lektury Męki Pańskiej w Wielkim Tygodniu, to konsekwentnie należałoby to uczynić także w stosunku do pozostałych czytań.
Lingua adhibenda in ritu romano in integra Missa et Officio divino sit lingua latina. Vernaculae linguae unice adhibendae sunt in cathechesi et sermone ad populum ("Językiem przyjętym w rzycie rzymskim dla całości obrzędów Mszy św. oraz Oficjum winien być język łaciński" – Mons. Enrico Dante, 22 października 1962 roku, cyt. za: E. Cattaneo, Culto cristiano in occidente. Note storiche, Roma 1984, s. 567.
2. KOMUNIA ŚWIĘTA POD DWIEMA POSTACIAMI
Kwestia Komunii świętej pod dwiema postaciami (oraz koncelebry) została również podniesiona w czasie obrad pierwszej sesji Soboru Watykańskiego II (1962 roku) i była gorąco dyskutowany na długo po zamknięciu obrad soborowych. W czasie debaty o liturgii Mons. Enrico Dante, występując z krótkim przemówieniem, dotyczącym sposobu przyjmowania Komunii św., miał spowodować niemałe zamieszanie wśród zgromadzenia – przypominał, że Komunia święta pod dwiema postaciami winna być absolutnie odrzucona: po pierwsze, ze względu na Tradycję oraz z powodów, jakie od wielu wieków doprowadziły do zrezygnowania z tego zwyczaju, choćby ze względu na wrodzone niebezpieczeństwo, jakie pojawia się w tej formie udzielania tego sakramentu; po drugie, ze względów higienicznych. Dante optował za usunięciem całego artykułu o Komunii świętej pod dwiema postaciami, gdyż uważał, że rozwiązanie mówiące o piciu Krwi Pańskiej z jednego naczynia jest sprzeczne z rozsądkiem; inne rozwiązania także go nie satysfakcjonowały.
3. KONCELEBRA
Dante twierdzi, iż koncelebra jest niedopuszczalna, zwłaszcza we Mszach świętych prywatnych (Missa privata); natomiast w Mszach koncelebrowanych z biskupem, które mogły by mieć miejsce w pewnych szczególnych i uzasadnionych wypadkach, jeśli by je dopuszczono, to decyzja o liczbie koncelebrujących z biskupem winna być zarezerwowana tylko dla samej Stolicy Apostolskiej. Według Bugniniego problem koncelebracji został rozwiązany na posiedzeniach Consilium, które miały miejsce 3 lipca i 1 października 1964 roku, kiedy to prezydent Rady został upoważniony do udzielania indultów ad experimentum, aż do definitywnego ustanowienia rytu koncelebry. Wobec tego Mons. Enrico Dante reagował stanowczo, mówiąc o „nieporządku, zamieszaniu i nadużyciach” oraz zwracając uwagę na to, że za wiele różnych obrzędów koncelebracji jest praktykowanych. Jego działania pozostawały jednak bez szerszego odzewu. Ostatecznie Consilium – nie biorąc pod uwagę m.in. krytyki Mistrza Papieskich Ceremonii – przygotowało schemat obrzędu koncelebry do trzeciej sesji Soboru zgodny z pierwotnymi zamierzeniami Rady.
Dla Dantego punktem wyjścia do stworzenia jakiegokolwiek projektu koncelebry winny być następujące zasady: wyłączenie z koncelebracji wszystkich, poza biskupami oraz kapłanami w ceremonii święceń; Komunia święta bezpośrednio z kielicha; binacja przy wyszczególnionych okazjach (Wielki Czwartek, Wielkanoc, Boże Narodzenie, Wszystkich Świętych, synod diecezjalny); obligacja dla wszystkich koncelebransów noszenia wszystkich przewidzianych szat liturgicznych.
Pope wants to put an end to all the confusion and disorder going on just now and wants the rite to be based on the rite in the Pontifical ("Papież pragnie, aby już od tej chwili położyć kres powstałemu zamieszaniu i nieporządkowi! Chce on, aby ryt koncelebryoprzeć na tym, jaki znajduje się w Pontyfikale") – Mons. Enrico Dante, cyt. za: Annibale Bugnini, The Reform of the Liturgy 1948-1975, Collegeville, Minnesota 1990, s. 128, p. 11.
Bugnini twierdził jednak, że uwagi Dantego nie były oparte na żadnych argumentach, a jedynie na subiektywnych emocjach, a nawet w ironiczny sposób napisał w swoim dziele o reformie liturgii, że Mons. Dante w końcu skończył ze swoimi rubrycystycznymi uwagami i w ciszy przyjął dalszą dyskusję (w świetle argumentacji Bugniniego jego uwaga wydaje się równie nieuzasadniona merytorycznie). Bugnini ponadto stwierdzał, że Dante zapomniał, iż w Pontyfikale Rzymskim (chodziło wtedy o edycję Jana XXIII z 1962 roku) nie ma żadnego opisu rytu koncelebry. Jest to oczywiście nieprawda, gdyż przy porządku święceń kapłańskich oraz święceń biskupich autorzy Pontyfikału podają szczegółowe wskazania, co do koncelebracji wyświęcanych z biskupem.
Na jednym z wcześniejszych spotkań Prefekt Kolegium Ceremoniarzy Papieskich zauważał, że nie ma sensu tworzyć „ceremoniału koncelebry” odkąd wytworzyła się własna forma uczestnictwa (asystencji) biskupów we Mszy solennej; z drugiej strony nie dostrzegał on zasadności zmuszania duchowieństwa znajdującego się w chórze do recytowania wszystkich modlitw pozostając w stallach.
4. SAKRAMENT BIERZMOWANIA
Dante był przeciwko administracji tego sakramentu w czasie Mszy świętej – infra Missam – głównie z powodów historycznych. Jednakże argument pastoralny oraz tendencja umieszczenia wszystkich sakramentów oraz sakramentaliów infra Missam przeważył, mimo raportów o przeciwnym ukierunkowaniu zakorzenionych w badaniach historycznych składanych podkomisji liturgicznej przez Dantego.
5. KONSEKRACJA KOŚCIOŁÓW
Według Mistrza Papieskich Ceremonii nie należało rozpoczynać konsekracji po południu, mimo już udzielonego pozwolenia dla ordynariuszy przez Święte Oficjum w 1957 rOKU (odnośnie art. 2 soborowego schematu). Mimo sprzeciwu Dantego, w którym wyrażał on opinię, iż należy usunąć jakiekolwiek odniesienie do biskupa pozwalającego ze względów pastoralnych na konsekrację kościoła w porze wieczornej, komisja przyjęła tekst zgodny z dekretem Świętego Oficjum: „quando bonum notabilis partis fidelium id postulet” [„Gdy wymaga tego dobro znacznej części wiernych”].
Dante uważał ponadto, że termin „Possessio” (art. 9 schematu) wydaje się niezbyt adekwatny, gdyż kościół został już objęty w posiadanie w momencie, gdy biskup wmurowywał i poświęcał kamień węgielny, stąd też należałoby wprowadzić stosowne rozróżnienie w używanych określeniach.
Włoski purpurat zauważał też, że w Litanii do Wszystkich Świętych, św. Agata następuje po św. Cecylii, podczas gdy w dawnym tekście poprzedzała ona św. Agnieszkę (art. 14 schematu).
Odnośnie art. 19 schematu Dante uważał, że należy zmienić porządek ceremonii pokropienia ołtarza, gdyż winna ona mieć miejsce przed nakreśleniem znaków krzyża na mensie ołtarzowej, a nie po tym.
Jeśli natomiast idzie o art. 53 schematu, wraz z większością członków komisji optował za usunięciem modlitw u stopni ołtarza, gdyż cały obrzęd konsekracji kościoła posiadał praktycznie wyłącznie pokutny charakter. Opuszczenie tych modlitw miało być logiczne i usprawiedliwione w tym przypadku, ze względu na uczucia oczyszczenia oraz pokuty, jakie towarzyszą ceremoniom konsekracji ołtarza, a jakie wyrażane są także w Confiteor. Opierano się na precedensowej reformie obrzędów Wigilii Paschalnej za pontyfikatu papieża Piusa XII.
Dante uważał także, iż uzasadnione byłoby odprawianie Missa Dedicationis w dniu konsekracji kościoła, z zaznaczeniem, że miałby to być wyjątek – co zostało przyjęte przez pozostałych uczestników obrad.
6. MODLITWA BREWIARZOWA
Wobec propozycji przesunięcia recytacji Matutinum z Wielkiej Środy Wieczorem na Wielki Czwartek rano – jak to miało miejsce od ostatniej reformy w Wielką Sobotę – Dante zauważał, że recytacja Matutinum, Laudesów oraz godzin mniejszych wraz z Mszą Krzyżma świętego stanowiło by wielki ciężar. Odnosząc się do istniejących już antyfon, Dante twierdził ponadto, że należało je wszystkie zachować, by nie utracić większości sporządzonych melodii gregoriańskich.
Natomiast wobec propozycji wprowadzenia dwutygodniowego psałterza, Dante uważał, że lepiej będzie poczekać z taką propozycją na zakończenie Soboru.
Mons. Enrico Dante wyrażał życzenie, aby druga Msza święta w dzień Bożego Narodzenia stała się konwentualnym zobowiązaniem – propozycja ta jednak została odrzucona, by ułatwić recytację godzin brewiarzowych.
7. CHORAŁ GREGORIAŃSKI
Podobnie, jak w dyskusji nad reformą Brewiarza, Dante chciał, aby zachowano istniejące antyfony, by nie utracić istniejących melodii gregoriańskich.
8. KALENDARZ LITURGICZNY
Dante wraz z Beą i Albaredą utrzymywali, że należy unikać tworzenia całkowicie nowych, „ekumenicznych” świąt, choćby ze względu na to, że Katolicy Wschodni oddają należy kult świętym, których święta są obecne w kalendarzach ich własnych rytów.
Mistrz Ceremonii Papieskich sprzeciwiał się również usunięciu komemoracji św. Pawła w święto św. Piotra i vice versa.
Postulował gradacja świąt (Dante już w 1951 roku popierał propozycję Albaredy – uproszczonego potrójnego podziału świąt w roku liturgicznym): Festa Domini, Festa B. M. V., Festa Sanctorum. Każda z tych trzech kategorii zawierałaby dwie klasy: Festum maius oraz Festum minus.
9. WIELKI TYDZIEŃ
Oprócz pozytywnego zdania o lekturze Męki Chrystusa w językach narodowych, Mons. Enrico Dante proponował uproszczenie obrzędów Niedzieli Palmowej: śpiew Hosanna, błogosławieństwo palm jedną z istniejących modlitw, rozdanie palm, lektura Ewangelii, procesja, modlitwy końcowe. W sekcji dotyczącej Mszy świętej w Niedzielę Palmową została przyjęta sugestia, wysuwana również przez Dantego, aby ostatnia Ewangelia nie była czytana nie tylko przy Mszach śpiewanych, ale przy wszystkich Mszach tego dnia. Dante stawiał także pytanie, czy Męka Pańska według św. Mateusza z Niedzieli Palmowej nie winna być przeniesiona na Wielki Poniedziałek celem odciążenia niedzielnych ceremonii – propozycja została zaakceptowana, jednak uchylona na czas późniejszy ze względów praktycznych.
Mi viene in mente la Riforma della Settimana Santa degli anni cinquanta, fatta con una certa fretta sotto un Pio XII ormai affaticato e stanco. Ebbene solo alcuni anni dopo, sotto il pontificato di Giovanni XXIII, il quale checché se ne dica, in liturgia era di un tradizionalismo convinto e commovente, mi arrivò la telefonata di Mons. Dante, cerimoniere del Papa, che mi diceva di preparare il “Vexilla Regis” per l’imminente celebrazione del Venerdì Santo. Interdetto risposi: “ma l’avete abolito”. Mi fu risposto: “il Papa lo vuole”. In poche ore organizzai le ripetizioni di canto e, con gran gioia, cantammo di nuovo, quel che la Chiesa aveva cantato per secoli in quel giorno ("Przychodzi mi na myśl reforma Wielkiego Tygodnia z lat 50-tych XX weku, dokonywana z pośpiechem za panowania Piusa XII, który był już wyczerpany i zmęczony. Otóż zaledwie kilka lat po jej wprowadzeniu, za pontyfikatu Jana XXIII (cokolwiek by o nim nie powiedzieć, to w kwestii liturgii był on przekonanym i nieporuszonym tradycjonalistą), zatelefonował do mnie Mons. Enrico Dante, ceremoniarz papieski, który mi powiedział, że należy przygotować Vexilla Regis na nadchodzące obrzędy Wielkiego Piątku. Zakłopotany odpowiedziałem: «ale przecież znieśliście ten śpiew». Odpowiedź brzmiała: «Papież sobie tego życzy». W kilka godzin zorganizowałem próby śpiewu i ponownie, z wielką radością, odśpiewaliśmy ponownie to, co Kościół śpiewał przez wieki w owym dniu") – Kardynał Domenico Bartolucci w wypowiedzi dla Pucci Cipriani i Stefano Carusi.
Mistrz Papieskich Ceremonii sprzeciwiał się pomysłowi umożliwienia powtórzenia w jednym kościele Wielkopiątkowej Liturgii ze względów na duże problemy praktyczne, jakie taka sytuacja mogłaby wywołać.
Dante życzył sobie także, aby w positio „De instauratione liturgica Maioris Hebdomadae” zawrzeć wyraźne postanowienie o odśpiewywaniu Ciemnych Jutrzni rankiem oraz o fakultatywności przyjmowania Komunii świętej na Mszy Krzyżma Świętego.
Ponadto odnośnie Wigilii Paschalnej Dante wraz z Albaredą sprzeciwiali się pomysłowi, aby kapłani przyjmowali Komunię świętą w czasie Wigilii mając do sprawowania Mszę świętą o poranku.
10. UPROSZCZENIE RUBRYK
Dante stawiając pytanie o kwestię zasadności uproszczenia rubryk zauważał, że istnieją już dwie serie rubryk ogólnych dla Brewiarza i Mszału – św. Piusa V, Additiones et Variationes oraz św. Piusa X. Pytał czy jest konieczne, aby tworzyć trzecią serię. Proponował ewentualną fuzję dwóch lub ewentualnych trzech serii, by utworzyć jedną definitywną. Rozważania Dantego zostały przyjęte z wielkim zainteresowaniem przez wszystkich członków komisji, która jednak zdecydowała, że należy zredagować uproszczone rubryki, pozostawiając na chwilę obecną status quo.
Źródło: Osservatore Romano della Domenica (13 grudnia 1964, XXXI/50/1595)
Odpowiedź Mons. Enrico Dantego: komisja winna najpierw zredagować ogólny plan dotyczący tak ważnego przedsięwzięcia z uwzględnieniem późniejszych dyrektyw do opublikowania, by uniknąć daremności obecnej pracy; po drugie, , zauważał hierarcha, święta czwartej klasy wydają się zbyteczne, więc należałoby je dołączyć do świąt klasy trzeciej, a nie po prostu usuwać; twierdził, że usunięcie takich świąt jak np. Świętego Piotra w okowach spowodowałoby radykalną zmianę kalendarza.
III. UWAGI KOŃCOWE
Z przytoczonych tu wybiórczo wypowiedzi, dyskusji oraz opinii kardynała Enrico Dantego na temat poszczególnych tematów liturgicznych podejmowanych w czasach prac Soboru Watykańskiego II wyczytać można stanowczy rys liturgicznego konserwatyzmu, który ostatecznie przegrał z zapałem i nadziejami wiązanymi z wprowadzeniem stanowczych, regularnych i zakrojonych na szeroką skalę reform – nie tylko liturgicznych, ale całego Kościoła.
Symboliczną wymowę ma jedno z wydarzeń, które miało miejsce w październiku 1963 roku. Wtedy też Mons. Enrico Dante, wraz z innymi Ojcami Soborowymi, w większości należącymi do Coetus Internationalis Patrum, dwukrotnie złożył rekurs do Trybunału Stolicy Apostolskiej dotyczący kryteriów determinujących głosowanie na Soborze. Podstawą do podjęcia takiej decyzji było ewidentne złamanie zasad soborowego Ordo w głosowaniu nad rozdziałem drugim Konstytucji o Liturgii (rozdział poświęcony Najświętszemu Sakramentowi Eucharystii). Rekurs pozostał praktycznie bez odpowiedzi, a tzw. grupa reńska, wiodąc prym w obradach, zdołała ostatecznie przejąć kontrolę nad wydarzeniami nadając im niepomyślny w skutkach bieg.
Niniejsza analiza nie rości sobie prawa do wyczerpania tematu, jej kontynuacja wymagałaby m.in. przeprowadzenia analiz porównawczych poglądów i propozycji Mons. Enrico Dantego oraz ksiąg liturgicznych wydanych po Soborze Watykańskim II. Opracowanie to stanowi zachętę do pogłębionych studiów nad przebiegiem całości wydarzeń, które złożyły się na skomplikowany proces reformy liturgicznej ubiegłego wieku. Natomiast myśli i argumenty formułowane w czasie dyskusji toczonych w ramach obrad Soboru Watykańskiego II oraz wydarzeń, które miały miejsce przed i po tym wydarzeniu (zgromadzone w oficjalnych aktach lub prywatnych dziennikach czy zbiorach) mogą stanowić nieocenioną pomoc w lepszym zrozumieniu samych reform, ich założeń oraz celów, które stawiali sobie ich protagoniści.