Die 21 ianuarii Anno Domini 2026
Sanctae Agnetis Virginis et Martyris
Jednymi z najbardziej dziś ikonicznych – zwłaszcza pod względem liturgicznym – fotografii z pontyfikatu Papieża Jana Pawła II są te – bardzo nieliczne – z jego wizyty w bazylice św. Cecylii w dniu 22 listopada 1984 roku. Jest tak dlatego, ponieważ papież użył wtedy nie tylko dawnych, bardzo pięknych i wręcz pełnych przepychu szat liturgicznych, ale przede wszystkim fanonu, czyli szaty zarezerwowanej dla Biskupa Rzymu (jedynie Patriarcha Lizbony posiada specjalny apostolski indult pozwalający mu na użycie tej szaty).
Był to pierwszy (sześć lat po wyborze na Stolicę Piotrową) i ostatni raz, kiedy Jan Paweł II użył papieskiego fanonu. Można powiedzieć więc, że była to sytuacja naprawdę wyjątkowa i do dziś w pełni nie wyjaśniona, przynajmniej jeśli chodzi o oficjalne przekazy. Co tak naprawdę wydarzyło się tego dnia?
I. CEL I KONTEKST PAPIESKIEJ WIZYTY
Papież Jan Paweł II przybył do jednego z najstarszych kościołów Rzymu, czyli Bazyliki Mniejszej św. Cecylii – będącej jednocześnie prestiżowym kardynalskim kościołem tytularnym, „domem modlitwy” znajdujących się w przylegającym klasztorze sióstr benedyktynek (to właśnie one szyją paliusze, które papież wręcza nowym metropolitom) oraz kościołem rektoralnym parafii św. Chryzogona – odpowiadając na zaproszenie jego ówczesnego rektora, prałata Antonio Massone oraz ówczesnej ksieni, siostry Marii Strignano.
Zaproszenie było związane m.in. z ukończeniem prac restauratorskich prowadzonych w świątyni, również dzięki staraniom i pomocy włoskich Ministerstw Dóbr Kultury i Spraw Wewnętrznych. Należy zaznaczyć, że prace restauratorskie lub archeologiczne w Bazylice św. Cecylii są prowadzone regularnie i praktycznie nieprzerwanie od początku drugiej połowy XX w.
Źródło: Luce Archivio.
Należy mieć również na uwadze, że od pontyfikatu Pawła VI papieże podjęli wzmożony wysiłek wizyt pastoralnych w rzymskich kościołach i parafiach, czego potwierdzeniem jest również niedawna zapowiedź odwiedzin przez Papieża Leona XIV w trakcie Wielkiego Postu pięciu rzymskich parafii reprezentujących pięć sektorów duszpasterskich, na które podzielona jest diecezja rzymska.
Papież wizytował bazylikę w dniu liturgicznego wspomnienia św. Cecylii, czyli 22 listopada. W czasie Mszy świętej Ojciec Święty Jan Paweł II wygłosił wspaniałą homilię ku czci tej starożytnej męczennicy, której imię wymieniane jest w czcigodnym Kanonie Rzymskim. Jest to jednocześnie jedno z bardziej lubianych świąt przez Rzymian. Nierzadko organizowane są wtedy znakomite koncerty.
II. PRZEBIEG PAPIESKIEJ WIZYTY
Bazylika została starannie przygotowana na przyjęcie Najwyższego Pasterza. Przygotowano dodatkowe oświetlenie fasady, między rabatami w ogrodzie przed bazyliką rozstawiono świece. Papieża przywitano na dziedzińcu. Na jego spotkanie, zgodnie z ceremoniałem, wyszedł rektor świątyni, ks. prałat Antonio Massone. Świetności temu wydarzeniu dodały muzyczne utwory wykonywane przez orkiestry z Scandriglii i Guidonii.
W bazylice na Jana Pawła II oczekiwali już wierni oraz zaproszeni goście i dygnitarze, w tym kardynałowie Poletti, Antonelli, Baum, Casoria, Ciappi, Righi-Lambertini, Opilio Rossi, a także biskup pomocniczy centrum historycznego Filippo Giannini, 12 arcybiskupów i biskupów, wśród nich Substytut Sekretariatu Stanu Martínez Somalo, a ponadto purpuraci D’Aglio, Stickler, Kada, Fagiolo, Noè, Bini, wreszcie Sekretarz Wikariatu prałat Garalto oraz grupa proboszczów z Trastevere.
W zakrystii dla papieża przygotowane zostały wspaniałe szaty liturgiczne, w tym nieużywany od czasów Pawła VI papieski fanon. Podczas Mszy świętej Ojciec Święty Jan Paweł II wygłosił treściwą, ale wręcz płomienną homilię ku czci św. Cecylii. Wezwania w modlitwie powszechnej wygłosiła młodzież parafialna. Papież udzielił Komunii świętej dziewięciu benedyktynkom, które brały udział w Eucharystii znajdując się w klasztornym chórze oddzielonym kratami.
Podczas Mszy świętej muzykę liturgiczną wykonywał Chór Kaplicy Sykstyńskiej (polifonia) oraz alumni Papieskiego Instytutu Muzyki Sakralnej (chorał gregoriański). Do dziś w ramach rzymskich uroczystości ku czci św. Cecylii, młodzi chłopcy rozpoczynający swoją posługę w Chórze Kaplicy Sykstyńskiej, składają przyrzeczenie wierności ideom cecyliańskim, w ten sposób oficjalnie rozpoczynając swoją służbę Bogu, Kościołowi i papieżowi.
Na zakończenie liturgii Papież, nie zdejmując szat pontyfikalnych, poprzedzony przez kardynałów oraz w towarzystwie rektora kościoła i najbliższych współpracowników, zszedł do krypty bazyliki, aby oddać cześć św. Cecylii i pomodlić się przy jej grobie oraz nawiedzić związane z nią miejsca.
Po zakończeniu celebracji architekt Bernardo Meli oprowadził papieża po miejscach poddanych restauracji. Jan Paweł II podziwiał przede wszystkim opus magnum Pietro Cavalliniego, czyli wykonany około 1300 roku fresk przedstawiający Sąd Ostateczny (znajduje się on na prawej ścianie chóru zakonnic). Po tym, w obecności kardynała Ugo Polettiego i arcybiskupa Vincenzo Fagiolo, ówczesnego sekretarza Kongregacji ds. Zakonów i Instytutów Świeckich, odbyło się spotkanie Ojca Świętego z zakonnicami. Benedyktynki poprosiły Jana Pawła II o własnoręczny podpis pergaminu upamiętniającego wizytę oraz wpis do księgi znamienitych gości bazyliki i klasztoru. W ramach wdzięczności siostry ofiarowały papieżowi kielich z wygrawerowanym zawołaniem biskupim Karola Wojtyły Totus Tuus, a także biały ornat. Na koniec odbyło się spotkanie papieża z przedstawicielami władz państwowych, rodzicami zakonnic oraz młodzieżą.
III. JAK PAPIESKI FANON ZNALAZŁ SIĘ W ZAKRYSTII?
Papieskie fanony są przechowywane z skarbcu zakrystii watykańskiej. Fanon, którego użył Jan Paweł II został zabrany z Watykanu i przygotowany w zakrystii Bazyliki św. Cecylii. Nie był to jednak pomysł ówczesnego Mistrza Papieskich Ceremonii, Mons. Johna Magee (swoją funkcję pełnił od 8 lutego 1982 roku do 17 lutego 1987 roku; 17 marca 1987 roku papież udzielił mu święceń biskupich w Bazylice św. Piotra), który swoją karierę kościelną w Stolicy Apostolskiej rozpoczął jeszcze w trakcie pontyfikatu Pawła VI. Ponieważ już od tamtego czasu brał udział od zaplecza w przygotowywaniu liturgii papieskich (oficjalnie pełnił rolę sekretarzy trzech kolejnych papieży), miał on pewien wpływ na to, jak przebiegały reformy kaplicy papieskiej. Współpracował z Mons. Virgilio Noè, swoim poprzednikiem na stanowisku Mistrza Ceremonii Apostolskich (od 1970 roku). Mons. Magee był znany ze swojego „technicznego” stylu przygotowywania i prowadzenia liturgii papieskich, co zauważał nawet jego następca na stanowisku Mistrza Ceremonii Apostolskich, Mons. Piero Marini, wskazując, że pod jego kierownictwem liturgie sprawowane przez Biskupa Rzymu stały się bardziej adaptacyjne i otwarte na tradycje lokalne (zwłaszcza w związku z licznymi pielgrzymkami papieża). Należy odnotować, iż Mons. Magee, pełniąc swoją posługę jako ceremoniarz papieski, nigdy nie sięgał po dawne szaty liturgiczne przynależące zasadniczo wyłącznie papieżowi: faldę, fanon, subcinctorium, trzewiki z krzyżem (pewien wyjątek stanowiły historyczne kapy z ozdobnymi klamrami). Jak więc doszło do tego, że fanon znalazł się w zakrystii bazyliki, a Jan Paweł II nie odmówił jego użycia?
Był to pomysł Mons. Antonio Massone, ówczesnego rektora kościoła, a zarazem jednego z ceremoniarzy papieskich. Karierę watykańską rozpoczął 9 kwietnia 1968 roku, kiedy to został mianowany Archiwistą Kancelarii Apostolskiej: jednym z głównych jego zadań było redagowanie dokumentów papieskich w języku łacińskim. Prałat Massone został powołany do Kolegium Mistrzów Ceremonii Apostolskich w dniu 17 stycznia 1972 roku przez Papieża Pawła VI i swoją posługę pełnił aż do 1991 roku. Oznacza to, że miał bezpośrednio dostęp do zakrystii i skarbca Bazyliki św. Piotra. Trudno też przypuszczać, że idea użycia fanonu spotkałaby się ze sprzeciwem ówczesnego, a zarazem ostatniego w historii, Zakrystiana Pałacu Apostolskiego (Sacrista del Palazzo Apostolico), arcybiskupa Petrusa Canisiusa van Lierde O.S.A., który swoją funkcję pełnił od 13 stycznia 1951 roku. Prałat Antonio Massone otrzymał nominację na rektora Bazyliki św. Cecylii na Zatybrzu w dniu 24 lutego 1978 roku od kardynała Ugo Polettiego, którego był osobistym sekretarzem w latach 1973-1988. 6 stycznia 1990 roku kardynał Poletti, jako Wikariusz Generalny Diecezji Rzymskiej, mianował go swoim delegatem do spraw katolików Kościołów wschodnich zamieszkałych w Rzymie. Podczas homilii wygłoszonej w trakcie Mszy pogrzebowej prałata Antonio Massone w czerwcu 1997 roku, kardynał Virgilio Noè (a więc Mistrza Ceremonii Papieskich w latach 1970-1982), podkreślił jego ogromne zaangażowanie zarówno w prace restauratorskie w bazylice i klasztorze, jak i – a może właśnie przede wszystkim – w podniesienie jakości liturgii. Prałat Massone stał się wręcz znany w Rzymie z ożywienia życia liturgicznego w bazylice oraz przyciągania i angażowania w parafii młodzieży, która podczas uroczystości pogrzebowych dziękowała mu, że wielu z nich podniósł z upadku zabierając z ulicy i nauczył ich kochać i modlić się do Boga. Ksiądz Massone zmarł niespodziewanie 31 maja 1997 roku po odśpiewaniu Nieszporów z siostrami benedyktynkami w bazylice, której poświęcił znaczną część swego życia i pracy.
Osoby, które brały udział w uroczystościach ku czci św. Cecylii z dnia 22 listopada 1984 roku, w tym ówczesna siostra zakrystianka, miały potwierdzić, że to właśnie ks. Antonio Massone był spiritus movens idei sprowadzenia i użycia fanonu; idei, której nie sprzeciwił się sam Papież Jan Paweł II, ale która miała wywołać, co zrozumiałe, niezadowolenie, a nawet złość Mons. Johna Magee. Cała sytuacja pokazuje, że takie z pozoru mało znaczące decyzje mogą pisać historię, bowiem był to jedyny raz, kiedy papieski fanon został użyty między rokiem 1978 a 2012 (34 lata; 28 lat między rokiem 1984 a 2012, kiedy to pierwszy raz fanonu użył Papież Benedykt XVI).
POLECANE FILMY
POLECANE LEKTURY
- Homilia wygłoszona przez Papieża Jana Pawła II podczas Mszy świętej sprawowanej w Bazylice św. Cecylii na Zatybrzu w Rzymie w dniu 22 listopada 1984 roku.
- Segreteria di Stato Vaticano, L’attività della Santa Sede nel 1984. Pubblicazione non ufficiale, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano 1985.
- Enrico Dante, Fanone, in: Enciclopedia Cattolica, vol. V, Città del Vaticano 1950, coll. 1024-1025.
